ASR A3.4 uitgelegd: eisen voor werkplekverlichting in hallen, magazijnen en werkplaatsen in Duitsland

Wie in Duitsland een hal, magazijn of werkplaats uitbaat, moet de verlichting niet op gevoel ontwerpen maar volgens de technische regel voor arbeidsplaatsen ASR A3.4. Die legt vast hoeveel licht er minimaal op elke werkplek moet vallen, hoeveel verblinding aanvaardbaar is, wanneer daglicht vereist is en hoe de installatie onderhouden moet worden. Deze gids vat de eisen voor handel en industrie praktisch samen en toont hoe u een LED-renovatie plant en documenteert die aan ASR A3.4 voldoet.

Wat is ASR A3.4 en voor wie geldt het?

De Duitse Arbeitsstättenverordnung (ArbStättV) zegt in bijlage 3.4 alleen dat werkplekken "voldoende" verlicht moeten zijn. Wat voldoende is, staat in ASR A3.4, uitgegeven door het comité voor arbeidsplaatsen bij het federale instituut voor veiligheid en gezondheid op het werk (BAuA). De huidige editie dateert van mei 2023 en vervangt de editie van 2011. Ze geldt voor elke werkgever met werknemers, dus evengoed voor het magazijn als voor het kantoor ernaast.

Juridisch telt het vermoeden van conformiteit: wie de ASR volgt, mag ervan uitgaan dat hij aan de verordening voldoet. Afwijken mag, maar dan moet hetzelfde veiligheidsniveau op een andere manier aangetoond worden. In de praktijk toetsen de arbeidsinspectie (Gewerbeaufsicht) en de beroepsvereniging voor ongevallenverzekering (Berufsgenossenschaft) bij controles of na ongevallen precies aan deze waarden.

ASR A3.4 wordt vaak verward met DIN EN 12464-1. De DIN is een ontwerpnorm en op veel punten strenger; de ASR is de wettelijk bindende ondergrens. Wie volgens de DIN plant, voldoet in de regel ook aan de ASR. De waarden van beide documenten per ruimte vindt u in hoeveel lux heeft u nodig.

Voor België en Nederland geldt ASR A3.4 niet. Daar vragen de Codex over het welzijn op het werk (België) en het Arbobesluit (Nederland) geschikte verlichting, en de inspectie toetst aan EN 12464-1. De werkwijze hieronder (zones bepalen, onderhoudsfactor, DIALux-bewijs, meten) is wel overal dezelfde.

Minimale verlichtingssterkte voor hallen, magazijnen en werkplaatsen

Bijlage 1 van ASR A3.4 vermeldt minimumwaarden per activiteit. De tabel hieronder toont een uittreksel van de waarden die in handel en industrie het vaakst nodig zijn. De volledige bijlage van de geldende editie is altijd doorslaggevend.

Ruimte of activiteit	Minimum	UGR max.	Opmerking
Verkeerswegen in gebouwen voor personen	50 lx	28	Gemeten 0,2 m boven de vloer
Verkeerswegen met voertuigen (heftrucks, palletwagens)	100 lx	28	Kruisingen en overgangen helderder
Opslagruimtes, gelijksoortige grote goederen	50 lx	25	Alleen opslaan en uitnemen, geen zoektaak
Opslagruimtes met zoektaken, stellinggangen	100 lx	25	Let op de verticale verlichtingssterkte op de stellingvoorkant
Orderpicking, inpakken, verzending	200–300 lx	25	Etiketten en scanners leesbaar
Montage en werkplaats, grof werk	200 lx	25	Bijv. staalbouw, lassen
Montage en werkplaats, middelfijn werk	300 lx	25	Bijv. voertuigonderhoud, houtbewerking
Montage en werkplaats, fijn werk	500 lx	22	Bijv. elektrisch werk, fijnmechanica
Zeer fijn werk, controle, kleurcontrole	750–1.000 lx	19	Meestal met een werkplekarmatuur
Kantoor, schrijven, lezen, beeldschermwerk	500 lx	19	Zie kantoorverlichting
Pauzeruimtes, sanitair, kleedkamers	100–200 lx	25

Alle waarden zijn onderhoudswaarden: ze moeten nog gehaald worden aan het einde van het onderhoudsinterval, wanneer de armaturen vuil zijn en de LED's aan lichtstroom verloren hebben. Daarom plant men nieuwe installaties met een reserve, in hallen meestal met een onderhoudsfactor van 0,7 tot 0,8. Hoe u dat omzet in een aantal armaturen, leest u in industrieverlichting berekenen.

Meer dan lux: de andere eisen

Verblinding

Voor elke ruimte geeft de ASR een maximale UGR-waarde. In hallen en magazijnen is 25 tot 28 toegestaan, aan werkbanken 22, aan beeldschermen 19. Vooral heftruckchauffeurs die tijdens het manoeuvreren naar de armaturen opkijken, zijn kritisch. Highbays met een smalle stralingshoek of lineaire armaturen met een diffuser hebben hier het voordeel. Wat de waarde betekent, leest u in UGR-waarde uitgelegd.

Kleurweergave

In ruimtes met vaste werkplekken vraagt de ASR in het algemeen een kleurweergave-index Ra van minstens 80. Lagere waarden zijn alleen toegestaan waar kleuren er niet toe doen, bijvoorbeeld in zuivere opslagzones zonder werkplekken. Voor kleurcontrole en lakwerk is Ra 90 zinvol (zie CRI en kleurweergave).

Gelijkmatigheid

De verlichtingssterkte mag binnen de taakzone niet sterk variëren, en de omgeving mag maar één trap donkerder zijn dan de taakzone. Een fel verlichte werkplek in een donkere hal voldoet dus niet, ook al klopt de luxwaarde op de werkbank.

Flikkering en pulsatie

Sinds de editie van 2023 eist de ASR uitdrukkelijk dat de verlichting niet hinderlijk flikkert en geen stroboscopische effecten geeft bij draaiende machines. Goedkope LED-drivers met een hoge rimpel falen hier. Zoek op het datasheet naar flikkervrije drivers (zie LED-drivers uitgelegd).

Lichtkleur

De ASR schrijft geen kelvinwaarde voor, maar vraagt een lichtkleur die bij de taak past. In hallen en werkplaatsen heeft 4000K zich bewezen, voor kleurcontrole 5000K tot 6500K.

Armaturen geschikt voor ASR A3.4, met flikkervrije driver en Ra ≥ 80

Daglicht en zichtverbinding

Volgens ASR A3.4 moeten werkruimtes waar mogelijk voldoende daglicht krijgen en een zichtverbinding met buiten hebben. De richtwaarde is een daglichtfactor van minstens 2 procent op de werkplek, of raamoppervlakken van ongeveer een tiende van de vloeroppervlakte. Uitzonderingen gelden voor ruimtes waar dat om bedrijfsredenen niet kan, zoals koelcellen, ondergrondse parkings of opslagzones zonder vaste werkplekken. Kunstlicht vervangt ontbrekend daglicht, maar haalt de eis zelf niet weg. Bij nieuwbouw loont de combinatie van lichtkoepels en LED-verlichting met daglichtregeling daarom (zie DALI en lichtsturing).

Buitenzones op het bedrijfsterrein

De ASR geeft ook minimumwaarden voor verkeerswegen, laadzones en buitenwerkplekken: van 5 lx voor gewone voetpaden over ongeveer 20 tot 50 lx voor laadzones tot 100 lx en meer voor buitenwerkplekken, plus de eis dat chauffeurs niet verblind worden. Geschikte waarden en armaturen vindt u in buitenverlichting voor bedrijfsterreinen.

Noodverlichting

Valt de algemene verlichting uit, dan moeten werknemers gevaarlijke activiteiten veilig kunnen beëindigen en het gebouw kunnen verlaten. De eisen voor deze veiligheidsverlichting staan in ASR A3.4/7 (vroeger ASR A3.4/3) en ASR A2.3: 1 lx op vluchtwegen en minstens 10 procent van de normale verlichting op werkplekken met bijzondere gevaren. Alles daarover leest u in noodverlichting: verplichtingen, normen en controle.

Plichten van de werkgever: risicobeoordeling, onderhoud, meting

De ASR vraagt niet alleen een correct ontwerp, maar ook een correct gebruik:

1. Risicobeoordeling: verlichting maakt deel uit van de risicobeoordeling volgens de Duitse Arbeitsschutzgesetz. Documenteer per zone de visuele taak, de vereiste waarde en hoe die gehaald wordt.
2. Onderhoud: een onderhoudsplan legt vast wanneer armaturen gereinigd en defecte armaturen vervangen worden. Met LED valt het lampen vervangen weg, maar het reinigen in stoffige hallen blijft.
3. Indicatieve meting: bij twijfel, na verbouwingen of klachten wordt de verlichtingssterkte gemeten op het werkvlak (meestal 0,85 m boven de vloer) en op verkeerswegen op 0,2 m boven de vloer, met een luxmeter van klasse B of beter.
4. Instructie: werknemers moeten weten hoe de verlichting en de sturing werken en bij wie ze defecten melden.

Stap voor stap een LED-renovatie volgens ASR A3.4 plannen

1. Zones bepalen: verdeel de hal per activiteit. Een opslagzone op 100 lx, een pickzone op 200 lx en een werkbank op 500 lx plant u apart. Dat bespaart armaturen en stroom.
2. Waarden uit de bijlage halen: noteer per zone de minimumwaarde, de UGR en de Ra.
3. Rekenen met de onderhoudsfactor: nieuwwaarde = minimumwaarde ÷ onderhoudsfactor. Voor 200 lx bij een factor van 0,75 plant u met ongeveer 270 lx.
4. Armaturen kiezen: highbays vanaf 6 m montagehoogte, daaronder lineaire highbays of waterdichte armaturen, panelen in het kantoor. Flikkervrije driver, Ra ≥ 80, passende stralingshoek.
5. DIALux-bewijs: een lichtberekening met luxverdeling, gelijkmatigheid en UGR per zone is het bewijs dat overheden en verzekeraars erkennen. Wij maken die gratis.
6. Meten na de installatie: één keer meten, de waarden in de risicobeoordeling opnemen, klaar.

Een neveneffect: de meeste hallen met HQL-, HQI- of TL-verlichting halen vandaag de ASR-waarden niet meer, omdat de installaties verouderd zijn. Een LED-renovatie lost dat op en verlaagt tegelijk het stroomverbruik met 50 tot 70 procent (zie LED-terugverdientijd berekenen).

Veelvoorkomende vaststellingen bij controles

• Te weinig licht in stellinggangen: de luxwaarde midden in de hal klopt, maar tussen hoge stellingen komt nauwelijks licht op de vloer. Lineaire armaturen boven de gangen lossen dat op.
• Verblinding voor heftruckchauffeurs: UFO-highbays van 120° op 5 m verblinden wie opkijkt.
• Verouderde installatie: tien jaar geleden ontworpen, nooit gemeten, nu 40 procent onder de waarde.
• Geen documentatie: de verlichting ontbreekt in de risicobeoordeling.
• Noodverlichting vergeten bij de renovatie: oude armaturen met noodmodule werden vervangen en de vluchtweg blijft donker.

Veelgestelde vragen

Is ASR A3.4 wettelijk bindend?

De ASR zelf is een technische regel. De Arbeitsstättenverordnung is bindend, en de ASR beschrijft hoe u eraan voldoet. Wie de ASR volgt, zit veilig; wie afwijkt, moet een gelijkwaardige veiligheid aantonen.

Hoeveel lux heeft een magazijn nodig volgens ASR A3.4?

50 lx voor gewoon opslaan en uitnemen van gelijksoortige goederen, 100 lx voor zoektaken en in stellinggangen, 200 lx en meer voor orderpicking en inpakken.

Hoeveel lux heeft een werkplaats nodig?

200 lx voor grof, 300 lx voor middelfijn, 500 lx voor fijn en 750 tot 1.000 lx voor zeer fijn werk en controleposten.

Wat is het verschil tussen ASR A3.4 en DIN EN 12464-1?

De ASR is de wettelijk bindende ondergrens voor werkplekken in Duitsland; DIN EN 12464-1 is een Europese ontwerpnorm met deels hogere waarden. Wie volgens de DIN plant, voldoet in de regel aan de ASR.

Moet ik de verlichtingssterkte laten meten?

Er is geen verplichting om op vaste tijdstippen te meten. De ASR voorziet indicatieve metingen bij twijfel, bijvoorbeeld na verbouwingen, klachten of bij verouderde installaties. Een DIALux-berekening plus één meting na de installatie is het gebruikelijke bewijs.

Geldt ASR A3.4 ook voor LED-verlichting?

Ja, de regel is technologieneutraal. De editie van 2023 richt zich met de eisen over flikkering en stroboscopische effecten zelfs specifiek op LED-drivers.

Wat gebeurt er als de waarden niet gehaald worden?

De arbeidsinspectie of de Berufsgenossenschaft kan verbeteringen eisen en termijnen opleggen. Na een ongeval kan ontoereikende verlichting een rol spelen bij de aansprakelijkheid.

Geldt ASR A3.4 ook in België of Nederland?

Nee. In België geldt de Codex over het welzijn op het werk, in Nederland het Arbobesluit. Beide vragen geschikte verlichting, en de inspectie toetst aan EN 12464-1.