ATEX en explosieveilige LED-verlichting: zones 1, 2, 21 en 22 uitgelegd

In explosiegevaarlijke ruimtes zijn gecertificeerde explosieveilige armaturen wettelijk verplicht – een gewoon LED-armatuur is daar geen optie. Deze gids legt uit welke ATEX-zone in uw bedrijf geldt, welke apparaatcategorie en beschermingswijze nodig zijn en hoe u het juiste armatuur kiest.

Wat is ATEX en wat is de wettelijke basis?

ATEX staat voor Atmosphères Explosibles en verwijst naar twee EU-richtlijnen: de productrichtlijn 2014/34/EU (eisen aan toestellen) en de werkplekrichtlijn 1999/92/EG (minimumeisen voor de bescherming van werknemers). Die laatste is in elke lidstaat omgezet in nationale regels voor welzijn en veiligheid op het werk.

Elk armatuur in een gevaarlijke zone moet volgens 2014/34/EU gecertificeerd en gemarkeerd zijn. Een CE-markering alleen volstaat niet. Wie niet-gecertificeerde armaturen gebruikt, riskeert niet alleen boetes, maar draagt bij een incident ook de volledige aansprakelijkheid.

Naast ATEX bestaat het internationale IECEx (normenreeks IEC 60079). IECEx-producten worden buiten de EU erkend; binnen de EU geldt ATEX. Veel fabrikanten hebben beide certificaten.

ATEX-zones: gas en stof in één oogopslag

De zone-indeling beschrijft hoe vaak en hoe lang een explosieve atmosfeer op een plaats voorkomt. De uitbater moet de zones vastleggen en documenteren in een explosieveiligheidsdocument.

Zone	Medium	Hoe vaak explosieve atmosfeer	Typische voorbeelden	Minimale apparaatcategorie
Zone 0	Gas / damp	Continu of langdurig	Binnenkant van tanks, leidingen	Categorie 1G (EPL Ga)
Zone 1	Gas / damp	Af en toe	Spuitcabines, pompruimtes, chemicaliënopslag	Categorie 2G (EPL Gb)
Zone 2	Gas / damp	Zelden, kortstondig	Rond zone 1, tankstations	Categorie 3G (EPL Gc)
Zone 20	Stof	Continu of langdurig	Binnenkant van silo's, molens	Categorie 1D (EPL Da)
Zone 21	Stof	Af en toe	Poedercoatinginstallaties, graanmolens, houtstofopslag	Categorie 2D (EPL Db)
Zone 22	Stof	Zelden, kortstondig	Rond zone 21, verpakkingsinstallaties	Categorie 3D (EPL Dc)

Belangrijk: een armatuur van categorie 2G mag ook in zone 2 (een hogere categorie mag altijd). Omgekeerd mag een armatuur van categorie 3G niet in zone 1.

Wie bepaalt de zone-indeling?

De zone-indeling is uitsluitend de verantwoordelijkheid van de uitbater – niet van de leverancier en niet van de elektricien. De technische basis zijn EN/IEC 60079-10-1 (gassen en dampen) en EN/IEC 60079-10-2 (stof). In de praktijk gebeurt dat vaak door een preventieadviseur, een erkend keuringsorganisme of een veiligheidsdeskundige. Het resultaat wordt schriftelijk vastgelegd en bij wijzigingen aangepast.

Als aankoper of facility manager kent u best de zone-indeling vóór u een armatuur aanvraagt. Bestaat er nog geen explosieveiligheidsdocument, dan schakelt u eerst een deskundige in.

Beschermingswijzen: hoe voorkomt een Ex-armatuur ontsteking?

Beschermingswijze	Code	Norm	Principe	Typische toepassing
Drukvaste behuizing	Ex d	EN IEC 60079-1	Een ontsteking blijft binnen de behuizing	Zone 1, zware industrie
Verhoogde veiligheid	Ex e / Ex eb	EN IEC 60079-7	Ontstekingsbronnen worden constructief uitgesloten	Zone 1 en 2, LED-armaturen
Intrinsieke veiligheid	Ex i / Ex ia	EN IEC 60079-11	Energie zo beperkt dat ontsteking onmogelijk is	Sensoren, sturing
Niet-vonkend	Ex nA / Ex ec	EN IEC 60079-15	Geen vonken bij normaal gebruik	Alleen zone 2 / zone 22
Overdrukbehuizing	Ex p	EN IEC 60079-2	Beschermgas houdt de atmosfeer buiten	Schakelkasten, speciale installaties

Voor LED-armaturen in zone 1 en 2 is Ex eb vandaag een veelgebruikte beschermingswijze: compacte, lichte behuizingen die goed samengaan met moderne LED-drivers.

De ATEX-markering lezen

Een praktijkvoorbeeld: II 2G Ex eb IIC T5 Gb

• II – apparaatgroep II (bovengrondse installaties, geen mijnbouw)
• 2G – apparaatcategorie 2, gas (geschikt voor zone 1 en 2)
• Ex eb – beschermingswijze verhoogde veiligheid
• IIC – explosiegroep C (bv. waterstof; strengste eis; IIA = bv. propaan, IIB = bv. ethyleen)
• T5 – temperatuurklasse: maximale oppervlaktetemperatuur 100 °C
• Gb – Equipment Protection Level: geschikt voor zone 1

Voor stofzones bijvoorbeeld: II 2D Ex tb IIIC T80°C Db IP66. "D" staat voor stof, "tb" voor bescherming door behuizing en "IIIC" voor geleidend stof (strengste stofgroep).

Toepassingen per sector

Spuitcabine (zone 1)

In spuitcabines ontstaan geregeld explosieve atmosferen door solventdampen. De binnenkant van de cabine is vaak zone 1; de exacte indeling bepaalt de uitbater op basis van stoffen en ventilatie. Minstens categorie 2G met Ex eb of Ex d is nodig.

Voor de werkzone is minstens 750 lux aan te raden; voor het opsporen van lakfouten liefst meer (zie Werkplaatsverlichting). Geschikte armaturen hebben gladde, solventbestendige behuizingen van aluminium of inox en IP66. Vaak wordt een siliconenvrije uitvoering gevraagd, omdat siliconenresten lakfouten veroorzaken (kraters, visogen). Vraag daarvoor een schriftelijke verklaring van de fabrikant.

Chemicaliënopslag en pompruimtes (zone 1 / zone 2)

In chemicaliënopslag hangt de zone af van de stoffen en de ventilatie. Vaak is de algemene opslag zone 2 en de omgeving van vulplaatsen of pompen zone 1. Geschikt zijn robuuste LED-high bays met Ex eb, IP66 en IK10 (zie IK-waarde uitgelegd). EN 12464-1 vraagt minstens 200 lux op stellingen en 300 lux in verpakking en verzending. Onze ATEX-armaturen zijn voor beide zones beschikbaar.

Poedercoating (zone 21)

Poedercoatinginstallaties veroorzaken brandbare stofwolken. De spuitzone is typisch zone 21, de omgeving zone 22. Nodig: categorie 2D met Ex tb en IP6X (stofdicht). De temperatuurklasse moet onder de minimale ontstekingstemperatuur van het poeder liggen.

Raffinaderij en tankstation (zone 2)

Buiten in raffinaderijen en rond pompeilanden geldt vaak zone 2. Armaturen van categorie 3G met een geschikte beschermingswijze (bv. Ex ec) mogen daar. Buiten zijn bovendien UV-bestendigheid en corrosiebescherming belangrijk. Onze Ex-breedstralers zijn daarvoor ontworpen.

ATEX-armaturen voor zones 1, 2, 21 en 22

Onze ATEX-gecertificeerde LED-high bays zijn goedgekeurd voor alle vier zones (1, 2, 21, 22), met IP66 en 5 jaar garantie – uit voorraad of op bestelling binnen 14 werkdagen.

Checklist voor uitbaters en aankopers

• Explosieveiligheidsdocument aanwezig? Zonder dit document is geen juridisch correcte zone-indeling mogelijk.
• Zone correct bepaald? Gas (0/1/2) of stof (20/21/22), op basis van EN/IEC 60079-10-1 of -10-2.
• Apparaatcategorie juist? Zone 1/21 → min. cat. 2G/2D; zone 2/22 → min. cat. 3G/3D.
• Explosiegroep gecontroleerd? IIC (bv. waterstof) is de strengste en dekt ook IIA en IIB.
• Temperatuurklasse voldoende? De maximale oppervlaktetemperatuur moet onder de ontstekingstemperatuur van het gas of stof liggen.
• IP-waarde voldoende? Minstens IP65 binnen, IP66 bij spuitwater en buiten; IP6X in stofzones (zie IP-waarden uitgelegd).
• Siliconenvrij bij lakwerk? Schriftelijk laten bevestigen.
• Plaatsing door een erkend elektricien? Aansluiting op 230V/400V uitsluitend door vakmensen, met de vijf veiligheidsregels.
• Periodieke keuring gepland? Ex-toestellen moeten regelmatig gekeurd worden: vóór ingebruikname en periodiek volgens fabrikant en normen.
• Lichtstudie gemaakt? Voor spuitcabines en magazijnen raden we een DIALux-berekening aan.

ATEX vs. IECEx

ATEX (2014/34/EU) is de bindende richtlijn voor de Europese markt. IECEx is een internationaal certificeringssysteem op basis van IEC 60079, erkend buiten de EU. Veel fabrikanten hebben beide, omdat de technische eisen grotendeels gelijk zijn. In de EU is ATEX verplicht; IECEx is een kwaliteitsindicator, geen vervanging.

Verlichtingssterkte in Ex-zones

Luxeisen gelden los van de explosiebeveiliging en moeten daarnaast gehaald worden. Voor een volledig overzicht zie Hoeveel lux heeft u nodig? De belangrijkste waarden voor Ex-zones:

• Spuitcabine (werkzone): minstens ca. 750 lux
• Magazijn (rijwegen): Em = 100 lux volgens EN 12464-1
• Magazijn (stellingen): Em = 200 lux
• Verpakking en verzending: Em = 300 lux
• Labo / controlezone: Em = 500 lux

Waterdichte armaturen voor zones zonder Ex-eisen

Niet elke zone in een industrieel bedrijf is een Ex-zone. In magazijnen, werkplaatsen en productie zonder explosieve atmosfeer zijn kwalitatieve waterdichte LED-armaturen met IP65 de voordeligere keuze.

Ex-armaturen en Ex-breedstralers voor kleinere ruimtes en buiten:

Veelgestelde vragen over ATEX en explosieveilige LED-verlichting

Mag ik een gewoon LED-armatuur in zone 2 gebruiken?

Nee. In zone 2 zijn alleen ATEX-gecertificeerde armaturen van categorie 3G of hoger toegelaten. Gewone LED-armaturen zonder Ex-certificaat zijn in geen enkele Ex-zone toegelaten, ongeacht IP-waarde of constructie.

Welke ATEX-zone geldt in mijn spuitcabine?

De binnenkant van een spuitcabine is vaak zone 1. De exacte indeling bepaalt de uitbater op basis van de gebruikte stoffen, de ventilatie en EN/IEC 60079-10-1, en legt die vast in het explosieveiligheidsdocument. Raadpleeg bij twijfel een deskundige.

Wat is het verschil tussen zone 1 en zone 2?

In zone 1 kan af en toe een explosieve gas- of dampatmosfeer voorkomen, in zone 2 alleen zelden en kortstondig. Zone 1 vraagt categorie 2G, zone 2 minstens 3G. Een armatuur van 2G mag ook in zone 2.

Wat betekent "II 2G Ex eb IIC T5 Gb"?

Apparaatgroep II, categorie 2 gas (zone 1 en 2), beschermingswijze verhoogde veiligheid, explosiegroep IIC, temperatuurklasse T5 (max. 100 °C) en beschermingsniveau Gb voor zone 1.

Welke IP-waarde heeft een Ex-armatuur nodig?

Binnen minstens IP65, bij spuitwater, reiniging of buiten IP66 of IP67. In stofzones (21/22) is IP6X verplicht.

Wat is het verschil tussen ATEX en IECEx?

ATEX is de bindende EU-richtlijn, IECEx een internationaal systeem op basis van IEC 60079. In de EU is ATEX verplicht; IECEx is een extra kwaliteitsindicator.

Wie mag explosieveilige armaturen aansluiten?

Alleen erkende elektriciens, met naleving van de vijf veiligheidsregels (spanningsloos maken, beveiligen tegen herinschakelen, spanningsloosheid controleren, aarden en kortsluiten, naburige delen afschermen).

Zijn siliconenvrije armaturen verplicht bij lakwerk?

Wettelijk niet, maar veel lakbedrijven en autoconstructeurs eisen het, omdat siliconenresten lakfouten veroorzaken. Vraag een schriftelijke verklaring van de fabrikant.